fot.Waldemar Kubiak
Gniewkowo to niewielkie, historyczne miasto położone w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim. Leży pomiędzy Toruniem a Inowrocławiem — około 23 km od Torunia i 15 km od Inowrocławia. Miasto otaczają pola, lasy i spokojne kujawskie krajobrazy, a jego okolice kryją liczne zabytki, miejsca pamięci i obiekty związane z historią regionu.
Historia Gniewkowa sięga znacznie dalej niż średniowiecze. Badania archeologiczne wskazują na obecność osadnictwa na tym terenie już w latach 1200–400 p.n.e. W okresie przedlokacyjnym osada mogła znajdować się na trasie tzw. Szlaku Bursztynowego. Za symboliczną datę nadania Gniewkowu praw miejskich przyjmuje się rok 1268. W 1314 roku, w wyniku podziałów dzielnicowych stało się stolicą samodzielnego, miniaturowego Księstwa Gniewkowskiego. Władzę nad nim objął książę Kazimierz III gniewkowski (zwany Kaźkiem). Ten wykształcony Piast, wierny sojusznik swojego stryja Władysława Łokietka, wzniósł w Gniewkowie obronny zamek i uczynił z niewielkiego grodu prężny ośrodek polityczny, który musiał stawiać czoła potężnemu sąsiadowi — Zakonowi Krzyżackiemu.
Najbardziej dramatyczny moment w dziejach miasta za panowania księcia nadszedł w 1332 roku. Gdy wielka nawała krzyżacka zalała Kujawy, zakon stanął pod murami Gniewkowa. Widząc druzgocącą przewagę wroga, książę podjął heroiczną decyzję: ewakuował mieszkańców, a sam kazał podłożyć ogień pod miasto i zamek, stosując taktykę spalonej ziemi, byle tylko warownia nie wpadła w ręce braci zakonnych. Choć po tamtej warowni pozostała dziś głównie nazwa ulicy Zamkowej, duch niezłomnego księcia wciąż unosi się nad rynkiem. Co ciekawe, skromny dwór Kazimierza III dał początek wielkiej europejskiej polityce — książę był bowiem bezpośrednim pradziadkiem św. Jadwigi Andegaweńskiej, królowej Polski.
W kolejnych stuleciach Gniewkowo przechodziło okresy rozwoju i zniszczeń. Miasto ucierpiało między innymi podczas wojen szwedzkich, a jego mieszkańcy doświadczyli również trudnych wydarzeń okresu zaborów. Rozwój gospodarczy i komunikacyjny nastąpił szczególnie w XIX wieku. Powstały między innymi połączenia drogowe z Toruniem i Inowrocławiem, rozwijały się zakłady przemysłowe, a na początku XX wieku miasto zostało zelektryfikowane. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Gniewkowo ponownie znalazło się w granicach państwa polskiego. Tragiczny rozdział stanowiła II wojna światowa — w okolicznych lasach dokonywano masowych egzekucji mieszkańców miasta i regionu.
Wędrując po Gniewkowie z aparatem w ręku, szybko odkryjemy, że tkanka miejska zachowała swój tradycyjny, średniowieczny układ urbanistyczny. Centrum stanowi czworoboczny rynek z XVIII. wieczną kamieniczką. Na rynku znajduje się pomnik przedstawiający postać księcia Władysława Białego, ostatniego przedstawiciela linii Piastów kujawskich, blisko związanego z historią Gniewkowa.
Najcenniejszym pomnikiem przeszłości jest kościół pw. św. Mikołaja i Konstancji. Jego początki sięgają XIV wieku, a parafia była wzmiankowana już w 1303 roku. Świątynia zachowała jednonawowy układ, drewnianą wieżę oraz cenne elementy barokowego i rokokowego wystroju wnętrza. W pobliżu znajduje się również XIX-wieczna kapliczka z ludową rzeźbą Matki Boskiej Skępskiej.
Kolejnym architektonicznym i kulturowym punktem na mapie jest dawna synagoga z 1880 roku. Ten neogotycki, ceglany budynek jest świadectwem wielokulturowej przeszłości miasta, w którym przez lata zgodnie żyli obok siebie Polacy, Niemcy i Żydzi.
Spacerując dalej, wzrok przykuwa strzelista wieża poewangelickiego kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa zbudowanego w stylu neogotyckim w latach 1894–1895 oraz urokliwy, klasycystyczny ratusz wybudowany w 1908 roku na potrzeby administracji pruskiej, zabytkowa dawna siedziba władz miejskich obecnie mieści Urząd Stanu Cywilnego. Jest zbudowany na planie prostokąta, ceglany i nieotynkowany, posiada dwie kondygnacje, czterospadowy dach z lukarnami. Na dachu znajduje się ażurowa sygnaturka zwieńczona cebulastym dachem hełmowym. We wnętrzu zachowały się drewniane schody , dekoracyjne słupki klatki schodowej i stolarka drzwiowa.
Gniewkowo to nie tylko mury, ale i zachwycająca przyroda. Jednym z miejsc, które warto odwiedzić podczas pobytu w mieście, jest Park Wolności. To przestrzeń rekreacyjna chętnie wykorzystywana przez mieszkańców i miejsce organizacji lokalnych wydarzeń.
Miasto otaczają gęste, borowe lasy Puszczy Bydgoskiej. To świetne tereny do uprawiania turystyki rowerowej i pieszych wędrówek, gdzie po intensywnym poszukiwaniu idealnych kadrów zielone płuca okolicy dają doskonałe wytchnienie.
Gniewkowo jest więc miejscem, w którym historia średniowiecznego księstwa spotyka się z dziedzictwem Kujaw, zabytkami różnych epok i spokojnym, leśnym krajobrazem. To miasto warte odwiedzenia zarówno podczas krótkiej wycieczki, a także jako punkt na dłuższej trasie po regionie kujawsko-pomorskim.
Opracowała Barbara Kubiak, wrzesień 2026
